Het lijkt wel alsof het hele land onder de PFAS zit. Zo zijn er op veel plekken (sterk) verhoogde concentraties van deze stof aangetroffen in de eieren van hobbykippen. Gelukkig niet overal. Dankzij hobbypluimveehouders die de eieren van hun kippen laten testen, ontstaat er meer duidelijkheid over de omvang van het probleem. Er zijn echter geen hotspots aan te wijzen. De PFAS-vervuiling is wijd verspreid.
Hobbykippen zijn kanaries in de kolenmijn
De geteste hobbykippen doen dienst als een soort ”verklikkerkippen”, als kanaries in een kolenmijn. Ze gaan zelf niet direct dood aan PFAS, maar de verhoogde gehaltes in hun eieren vertellen wel iets over de aanwezige milieuverontreiniging en de gevolgen daarvan voor de voedselketen.
Het RIVM onderzocht de PFAS-gehalten in eieren van 60 locaties. Via de eieren van 31 locaties krijgen mensen al meer PFAS binnen dan de gezondheidskundige grenswaarde als zij 1 ei of minder per week eten. Op 10 locaties kunnen ze maximaal 1 ei per week eten zonder over deze grenswaarde heen te gaan. Op 5 locaties is dit bij maximaal 2 eieren het geval, op 3 locaties bij maximaal 3 en op 2 locaties bij maximaal 4 eieren. Op 9 locaties kunnen mensen elke week meer dan 4 eieren eten zonder de grenswaarde te overschrijden. Aldus het RIVM.
Met andere woorden: wie toch al niet meer dan twee eieren per week at, hoeft zich op 17 van de 60 locaties niet al te veel zorgen te maken. Niettemin komt het RIVM met een algemeen advies om helemaal geen eieren van hobbykippen meer te eten. ”In heel Nederland kunnen particuliere eieren veel PFAS (Per- en polyfluoralkylstoffen) bevatten”.
Kleindierned pleit voor permanent ophokken
Deze stoffen zijn schadelijk voor de gezondheid. Kleindierned, overlegplatform van onder meer hobbypluimveehouders, neemt dit advies over. ”Het is treurig maar in heel Nederland zit PFAS in de grond en die kunnen via de wormen in het ei terecht komen.” Kleindierned pleit voor het vrijwel permanent ophokken van hobbypluimvee in een overdekte ren met een droge, harde ondergrond met zand. De dieren zouden 2 to 3 uur per dag (tegen de avond) losgelaten kunnen worden.
De vaststelling van Kleindierned dat ”in heel Nederland” PFAS in de grond zit, wordt niet bevestigd door onderzoek. De PFAS-vervuiling is weliswaar zeer omvangrijk en wijd verspreid, maar de gezondheidsbedreigende stoffen*) komen zeker niet overal in even grote hoeveelheden in de eieren van hobbykipen terecht. Er zijn beslist ook plekken waar houders hun kippen met een gerust hart los kunnen laten lopen.
Op 63% van de geteste locaties ongezond hoge PFAS-gehalten aangetroffen
Recent onderzoek van het RIVM toont aan dat in iets meer dat op iets meer dan de helft van de locaties waar eieren van hobbykippen zijn getest, de PFAS-gehaltes ongezond hoog zijn. Burgeronderzoek laat zien dat de PFAS-vervuiling vaker wordt aangetroffen dan uit het RIVM-onderzoek blijkt. Van de 908 onderzochte locaties met hobbykippen zat 63% boven de EU-norm.
De onderzoekers tekenen daarbij aan: ”Voor alle onderzochte stoffen was de relatie met onoverdekte buitenruimte per kip het sterkst en meest consistent. Een grotere buitenruimte per kip hing samen met hogere PFAS-concentraties in eieren, wat zeer goed aansluit bij een blootstelling via bodemfauna.”
Verstrekkend advies
Het verstrekkende advies van RIVM en Kleindierned heeft de maken met andere voedselbronnen die PFAS bevatten, zoals vis, varkensvlees, bewerkt vlees, boter. Ook in snoep, sportdranken, chips en flessenwater komt PFAS voor. En op 20 procent van alle naar Nederland geïmporteerde fruitmonsters zijn residuen van PFAS-pesticiden gevonden.
We krijgen dus al genoeg PFAS binnen. Door eieren van hobbykippen te eten, zou de hoeveelheid tot onverantwoorde hoogten kunnen oplopen. Een vervelende boodschap, maar niet voor iedere houder van hobbypluimvee. Er is namelijk nog altijd een aanzienlijke kans dat de eieren ”schoon” zijn. De enige manier om daar achter te komen is de eieren te laten testen. Voor €270 kan zekerheid worden verkregen. Iets waar sinds het advies van het RIVM dagelijks driehonderd houders van kippen gebruik van maken, meldt Lars Roelofse van testenoppfas.nl.
Lastig dilemma
Rationeel is testen misschien de beste keuze, maar emotioneel staan houders van hobbypluimvee voor een lastig dilemma. Niet weten blijkt soms te verkiezen boven een testuitslag die de idylle van een huishouden met kippen mogelijk wreed kan verstoren. NRC bezocht Alma Huisken in het Groningse Molenrij. ”Ik woon al 21 jaar op heel gezonde grond, waar nooit gif of kunstmest op gekomen is. PFAS in mijn eitjes? Ik ga uit van niet”, aldus Huisken.
In hoe hobbypluimveehouders omgaan met PFAS tekenen zich op dit moment meerdere stromingen af:
- de stoppers (zij eten geen eieren meer van hun kippen en hebben misschien wel afstand gedaan van hun dieren);
- de gokkers (zij wagen het erop, laten hun kippen gewoon los lopen en eten nog altijd hun eieren);
- de testers (zij willen naar bevind van zaken handelen, laten hun kippen testen en treffen maatregelen afhankelijk van de uitslag);
- de ophokkers.
Het RIVM verkondigt nog steeds luid en duidelijk: eet geen eieren van hobbykippen waarin te hoge concentraties van PFAS zitten. Waarop al vrij snel de geruststelling volgt: met de eieren van de talrijke vrij-uitloopbedrijven is niets aan de hand. Hoewel, niets aan de hand? Het RIVM houdt het erop dat er minder PFAS zit in eieren uit de supermarkt. ”Commerciële eieren uit een winkel of van de markt kunnen wel gegeten worden.”
Die geruststelling is gebaseerd op twee beperkte onderzoeken. De onderzoeken waarnaar het RIVM verwijst, bevatten geen gegevens per locatie, maar gemiddelden van de onderzochte hoeveelheid eieren van verschillende locaties. Die gemiddelden komen neer op 0,058 tot 0,078 nanogram PEQ per gram. Een fractie van wat er in de eieren van hobbykippen is aangetroffen, waar de concentraties variëren van 0 tot 101 nanogram.
De commerciële eieren waren afkomstig van vrije uitloopbedrijven, biologische bedrijven en scharrelbedrijven (kippen zitten permanent binnen). Verschillen in leefomstandigheden hebben mogelijk de PFAS-concentraties in de eieren van deze kippen beïnvloed, aldus het RIVM. Een vergelijking was volgens het RIVM echter niet mogelijk, ”omdat het aantal geanalyseerde eieren per type te beperkt was of informatie over het type geanalyseerd ei ontbrak in de studies.”
Geruststellende berichten kwamen onlangs ook van Caring Farmers, een organisatie waarbij vooral kleinschalige pluimveehouders (< 250 kippen) zijn aangesloten. In eieren van deze kippen zijn op 27 van de 28 onderzochte houderijen waardes onder de Europese norm aangetroffen. Hoe dat kan? ”Een mogelijke verklaringen is dat bij deze houders de regenwormconsumptie per ei veel lager is dan bij hobbykippen die gemiddeld ouder worden en van rassen zijn die minder eieren leggen.”
Oorzaken PFAS-vervuiling
Over de herkomst van de PFAS-vervuiling zijn nog geen definitieve uitspraken te doen, hoewel er steeds meer aanwijzingen zijn dat pesticiden in de landbouw een grote rol spelen. PFAS is aangetroffen in de bodem, rivieren, vaarten, sloten. Per april 2026 zijn in de Nederlandse landbouw maar liefst 25 werkzame stoffen toegelaten met een PFAS-verbinding. Deze stoffen bevinden zich in 117 toegelaten middelen.
Berekeningen van de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) laten zien dat jaarlijks ten minste 21.000 kilo trifluorazijnzuur (TFA, een kleine PFAS) vrijkomt door het gebruik van PFAS-pesticiden. Gebruikers hebben een minimalisatieplicht en moeten uitstoot van zeer zorgwekkende stoffen als TFA naar nul terugbrengen en anders zoveel mogelijk beperken. Er lijkt onduidelijkheid te zijn over deze specifieke zorgplicht voor de open teelt. Dat belemmert de effectieve aanpak van TFA-verontreiniging. Overheden, sectoren en brancheorganisaties kunnen daarbij een belangrijke rol spelen, aldus ILT.
De PFAS-verbindingen zijn een soort hechtingsmiddel. Vanaf 2021 is er een sterke stijging te zien in de afzet van PFAS-pesticiden van ca.150.000 kg (periode 2010-2020) tot ruim 250.000 kg in 2023. PFAS-pesticiden worden het meest gebruikt in akkerbouwgewassen (aardappelen, suikerbieten, snijmaïs en wintertarwe) en in de bollenteelt (lelies en tulpen). PFAS-pesticiden of PFAS-houdende afbraakproducten blijven achter in bodem en grondwater. Maar tijdens de toepassing van deze middelen kan ook verspreiding door de lucht optreden.
Chronologisch overzicht
Hieronder een chronologisch overzicht van de PFAS-affaire, te beginnen met het meest recente bericht.
Update 16 maart 2026
Het RIVM bevestigt: regenwormen zijn niet de oorzaak van de PFAS-verontreiniging, maar zorgen wel voor de overdracht naar de kippen die deze bodemdieren opeten. Het blijft een hele lastige boodschap voor mensen die gewend zijn de kippen los te laten lopen in de tuin of in de wei en hun dieren niet graag in een hok of ren stoppen. Nog altijd wordt er niet gewaarschuwd voor het eten van zogeheten vrije uitloopeieren uit de pluimvee-industrie. Volgens Joke Herremans van RIVM komen de uitloopkippen minder buiten dan de kippen van particulieren en eten ze niet of nauwelijks wormen. Zo kan het gebeuren dat die eieren wel onder de wettelijke PFAS-norm blijven, verklaart Herremans bij de NOS.
Update 13 november 2025
Grote zorgen over schrikbarende toename van PFAS-pesticiden bij de teelt van aardappelen, suikerbieten, snijmais, wintertarwe en in de bollenteelt. CLM signaleert een toename van de afzet in de Nederlandse landbouw van van ca. 150.000 kg (periode 2010-2020) tot ruim 250.000 kg in 2023. Een toename van 66%.
Update 12 juli 2025
Caring Farmers meldt dat er in eieren van leghennen van kleinschalige houders op slechts één van de 28 onderzochte bedrijven verhoogde PFAS-waardes zijn aangetroffen.
Update 3 juli 2025
De PFAS-verontreiniging en de gevolgen voor de volksgezondheid beperken zich niet langer tot de eieren van hobbykippen. Het RIVM heeft het onderzoek verbreed. Uit het eerste landelijke onderzoek naar PFAS in het menselijk lichaam blijkt dat iedereen in Nederland heeft verschillende soorten PFAS (Per- en polyfluoralkylstoffen ) in het bloed heeft. Bij vrijwel iedereen is de hoeveelheid PFAS hoger dan de gezondheidskundige grenswaarde. Er zijn bloedmonsters gebruikt uit 2016 en 2017. Het is goed mogelijk dat de huidige waardes inmiddels hoger zijn. Mensen in Nederland krijgen PFAS vooral binnen via voedsel en een beetje via drinkwater. Uit onderzoek van het RIVM bleek in 2021 en 2023 al dat mensen te veel PFAS binnenkrijgen via voedsel en drinkwater.
Update 22 april 2025
Het RIVM adviseert om helemaal geen eieren van hobbykippen meer te eten. Dat is een algemeen advies voor heel Nederland, na onderzoek op zestig locaties. Op 31 van deze locaties krijgen mensen meer PFAS binnen dan de gezondheidskundige grenswaarde als zij minder dan 1 ei per week eten, aldus het RIVM. Ook op veel andere locaties zijn hoge concentraties van PFAS in de eieren gevonden. Het RIVM doet nog vervolgonderzoek naar bronnen van PFAS in de eieren van hobbykippen. Regenwormen worden nog steeds als ”mogelijke” oorzaak genoemd.
Update 8 oktober 2024
Uit nader onderzoek komt naar voren dat rond de chemische fabriek Chemours de eieren van hobbykippen zeer veel PFAS bevatten, zowel PFOA (dezelfde stof die is gebruikt door Chemours) als andere vormen van PFAS.
Uit het onderzoek blijkt ook dat regenwormen in belangrijke mate bijdragen aan hoge concentraties van PFAS in eieren. Het onderzoek is uitgevoerd door Arcadis, in opdracht van enkele gemeenten in Zuid-Holland. De regenwormen kunnen worden gezien als verzamelaars van PFAS in de bodem. De onderzoekers spreken over bio-accumulatie.
”De conclusie dat de PFAS zoals PFOS en de langketenige PFCA’s in de bodem in lage concentraties worden gevonden en dat er bio-accumulatie optreedt via wormen naar eieren, geeft aan dat ook bij lage concentraties in de bodem dit een significante bloostellingsroute voor de mens kan zijn. In Nederland (en in de rest van de wereld) is er een achtergrondconcentratie PFAS in de bodem aanwezig door jarenlange (niet natuurlijke) uitstoot van PFAS door allerlei processen. Dit kan overal tot verhoogde concentraties PFAS in de eieren leiden.”
De onderzoekers hebben het in nogal vage bewoordingen over ”allerlei processen”. Weinig aandacht krijgen tot dusver de gewasbeschermingsmiddelen, toegepast door de landbouw. Een aantal gewasbeschermingsmiddelen en biociden bevatten PFAS. ”Uit afzetgegevens over 2021 blijkt dat in Nederland meer dan 200.000 kilo PFAS als werkzame stof in gewasbeschermingsmiddelen is verkocht”, zo meldde Boerderij op 21 februari 2024.
Het gaat vooral om schimmelbestrijders (fluazinam, fluopyram, flutolanil en metaflumizon). Maar er zijn ook onkruid- en insectenbestrijders bij (flonicamid en flufenacet). Van die middelen is bekend dat ze zich door verwaaien in de omgeving kunnen verspreiden. Tijdens het spuiten, maar ook daarna, als de grond is bewerkt en deze in een droge periode verstuift.
De middelen worden tot dusver toegelaten, maar dat zou wel eens kunnen veranderen nu uit het onderzoek van Arcadis is gebleken dat er sprake is van bio-accumulatie.
Het CTGB meldt op zijn website: ”Als een werkzame stof in een middel persistent is én bio-accumulatief én toxisch, wordt deze stof in principe niet goedgekeurd en middelen op basis van dergelijke stoffen dus ook niet toegelaten.”
Update 3 juni 2024
Het RIVM gaat in het hele land onderzoek doen naar de herkomst van PFAS in eieren van hobbykippen. De resultaten worden medio 2025 verwacht.
Update 2 mei 2024
Er is een kaart gemaakt met daarop PFAS testuitslagen van Nederlandse (hobby)kippenhouders. Iedereen die een uitslag heeft ontvangen kan deze aanmelden bij pfasinkaart.nl
Gevraagd wordt naar de leefomstandigheden van de kippen en het voer dat ze krijgen. Het ter beschikking stellen van uitslagen dient een belangrijk doel: zo ontstaat er een overzicht van de omvang van de PFAS-vervuiling en de mate waarin eieren van hobbypluimvee vervuild zijn. De kaart is een initiatief van een hobbypluimveehouder. Voor contact stuur een email naar pfasinkaart@emailaccount.nl
Update 3 april 2024
Het testlab van Normec Groen Agro Control in Delfgauw draait overuren nu ze via testenoppfas.nl dagelijks eieren krijgen aangeleverd van houders van hobbykippen.Tot dusver is er bij 40% sprake van een overschrijding van de norm. Er valt nog niets te zeggen over de regionale spreiding.
Ook Levende Have heeft 12 eitjes van de eigen kippen opgestuurd in een doos, aangeleverd door testenoppafs.nl. Binnen tien dagen kwam de uitslag. De eieren zijn in totaal op 27 stoffen onderzocht, waarbij het vooral gaat om de som van PFOS, PFOA, PFNA en PFHxS. Die som geeft bij de Levende Have-eitjes als uitslag een concentratie van 10.6 ug/kg, terwijl de EU-norm 1,7 bedraagt (ug = microgram). De concentratie is dus zes keer te hoog. Testenoppfas.nl geeft geen advies. Het is aan de eigenaar van de kippen om zelf conclusies te trekken. Wel bevat het testrapport een verwijzing naar de GGD en het advies om in geval van gezondheidsklachten contact op te nemen met de huisarts.
Update 1 april 2024
Eenvandaag wijdt een item aan het testen van de eieren van hobbykippen. Een interessante uitzending: https://eenvandaag.avrotros.nl/item/zo-kom-je-erachter-of-jouw-hobbykip…
Voor meer informatie, klik hier: https://www.ggdzhz.nl/gezondheid-en-milieu/pfas-en-gezondheidsadviezen/…
De European Food Safety Authority (EFSA) heeft de aanvaardbare wekelijkse inname van de som van vier specifieke PFAS (PFOA, PFNA, PFHXS en PFOS) vastgesteld op 4,4 nanogram per kg lichaamsgewicht per week. Onder de kinderen die veel eieren eten (vijf tot zes eieren per week) is de inname 10 nanogram per kg lichaamsgewicht per week.
Let op: dit is een advies, geen norm. Bij de berekening van de consumptie van het aantal eieren is het van belang ermee rekening te houden dat consumenten worden blootgesteld aan PFAS uit vele andere voedingsmiddelen en bronnen, die allemaal bijdragen aan de totale inname. Hoeveel dat is, valt niet te zeggen. Hanteer daarom een veilige marge. Omrekenen microgram naar nanogram : bijvoorbeeld 10,6 ug is 10.600,00 nanogram.
Update 13 maart 2024
Het Voedingscentrum slaat alarm. Het Buro Risicobeoordeling van de NVWA heeft nader onderzoek gedaan naar PFAS in eieren van hobbykippen. Er is getest en gerekend. De verschillen in de gevonden PFAS-waarden in de eieren van particulieren zijn groot. Aangeraden wordt eieren van hobbykippen niet voor een langere tijd in grote hoeveelheden te eten.
Als je er wel voor kiest eieren van eigen kippen te eten, wissel deze dan af met eieren uit de supermarkt, aldus het Voedingscentrum. Het voedingscentrum plaatst wel een kanttekening bij alle ophef. In de afgelopen jaren zijn op basis van wetenschappelijk onderzoek nieuwe lagere normen vastgesteld voor de maximale inname per dag en vervolgens voor de maximum gehalten die in vlees, vis en eieren mogen zitten. Vandaar dat we nu eerder tegen de grenzen aanlopen dan vroeger.
Update 2 februari 2024
Onderzoek naar PFAS in eieren uit de pluimvee-industrie gebeurt al jaren. In opdracht van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) analyseert Wageningen Food Safety Research geregeld monsters van vlees, melk eieren en vis op dioxinen, PCB’s,gebromeerde vlamvertragers (BFR’s) en poly- en perfluoralkylstoffen (PFAS). Voor de resultaten, ga naar https://data.4tu.nl/collections/_/5678509
De resultaten zijn moeilijk te interpreteren. Sinds 1 januari 2023 gelden er EU-normen voor het maximumgehalte van 4 soorten PFAS in eieren, vis- en vleesproducten. Voor eieren zijn de maximumgehalten uitgedrukt in ug per kg vers gewicht: 1 (PFOS), 0,30 (PFOA), 0,70 (PFNA), 0,30 (PFHxS) en de som 1,7.
Producenten van vis, vlees en eieren zijn verplicht hun producten te controleren op de aanwezigheid van 4 soorten PFAS: PFOS, PFOA, PFNA en PFHxS. De controle gebeurt in opdracht van de bedrijven. Dit is dus geen onafhankelijk onderzoek.
Update 16 januari 2024
De NOS heeft eieren laten onderzoeken van hobbykippen op 12 locaties in Friesland, Utrecht en Limburg. Op zes locaties is PFAS aangetroffen. Op drie (Bloelenslaan, Maartensdijk en Smakt) waren de concentraties hoger dan de grenswaarde van de EU. De PFAS bleek niet afkomstig van het bedrijf Chemours in Dordrecht. Het is niet bekend waar de PFAS dan wel vandaan komt. De stof kan zich via de lucht hebben verspreid, maar kan ook in het voer zitten. Zoals bekend zit PFAS ook in pesticiden. In 2022 zijn meerdere keren bestrijdingsmiddelen met PFAS aangetroffen in de Rijn en de Maas. Het ging om concentraties boven de drinkwaternorm. Wetenschappers adviseren het eten van eieren van hobbykippen te beperken. Dat advies geldt zeker voor kinderen.
Zie NOS
De fractie van GroenLinks heeft op 27 december 2023 Kamervragen gesteld aan staatssecretaris Harbers van het ministerie van I&W. De fractie wil weten of er een onderzoek komt naar PFAS in eieren van hobbykippen in de rest van het land. In Nederland ligt de verantwoordelijkheid volledig bij de ondernemers. De NVWA heeft een controlerende taak op het gebied van voedselveiligheid. Maar die taak beperkt zich tot bedrijven en houdt wat PFAS betreft een steekproefsgewijze aanpak in.
De NOS meldt dat de NVWA vorig jaar 41 keer bij verschillende pluimveehouderijen de eieren heeft getest op de aanwezigheid van PFAS. Die 41 monsters waren veilig: de PFAS-norm werd niet overschreden, aldus de NVWA.
Zie ook Follow the Money
Update 10 december 2023
De twee toxicologen Martin van den Berg en Jacob de Boer adviseren in het hele land snel onderzoek te doen naar PFAS in eieren van hobbykippen. Dat kan bij wijze van steekproef, dan kan de uitslag al volgende week bekend zijn, zeggen ze tegen de NOS.
Uit onderzoek naar PFAS in eieren van hobbykippen in de buurt van de fabriek Chemours blijkt dat in veel eieren van hobbykippen in de regio veel te veel PFAS zit. Soms wel tien keer meer dan de maximumhoeveelheid die nog ongevaarlijk wordt geacht. RIVM en de GGD raden inwoners in de regio Dordrecht af nog eieren te eten van kippen die in eigen tuin los rondlopen. Wel vreemd dat in de buurt van de Chemours-fabriek een soort PFAS is aangetroffen die voor zover bekend nooit dit bedrijf is gebruikt. Ook in eieren op een locatie die relatief ver van de fabriek zijn gelegd, zijn flink verhoogde concentraties PFAS werden gevonden.
“Als dat zo is, is het heel zorgelijk”, zegt emeritus hoogleraar Van den Berg van de Universiteit Utrecht tegen de NOS. “Als je zulke concentraties ziet, heb je een probleem. Dit zou veroorzaakt kunnen zijn door achtergrondblootstelling aan een PFAS die niet direct van Chemours komt, maar ook elders in het land aanwezig kan zijn.” Het RIVM raadt het eten van scharreleieren in de rest van het land vooralsnog niet af. Gegevens die een dergelijk advies onderbouwen, ontbreken.
*) De Europese Voedselautoriteit EFSA heeft in 2021 gezondheidskundige grenswaarden vastgesteld. Deze zijn overgenomen door het RIVM. De greswaarden zijn gebaseerd op de nieuwste inzichten. Die laten zien dat PFAS mogelijk al bij lagere concentraties effecten geven op het immuunsysteem van mensen, waardoor de kans op ziekten kan worden vergroot.