De Amerikaanse bioloog Marc Bekoff schreef een prachtig boek over het emotionele leven van dieren. Dat was in 2007, na dertig jaar wetenschappelijk onderzoek. Zo’n twintig jaar later, gaan wetenschappers nog een stapje verder. Ze tekenen op 19 april 2024 The New York Declaration on Animal Consciousness. Omdat er steeds meer aanwijzingen zijn dat zeer breed scala aan dieren – alle gewervelde dieren en veel ongewervelde dieren – beschikken over een vorm van bewustzijn.
De Verklaring van New York volgde op een conferentie over het vermogen van dieren om bewuste ervaringen mee te maken. Experts uit de hele wereld kwamen bijeen om de stand van wetenschap te bespreken. Ook de belangrijkste punten van overeenstemming en onenigheid passeerden de revue. De deelnemers vertegenwoordigden de neurowetenschappen, psychologie, evolutiebiologie, dierenwelzijn/diergeneeskunde, sociale wetenschappen en geesteswetenschappen.
Brede overeenstemming
Brede overeenstemming was er over het toekennen van bewuste ervaringen aan andere zoogdieren dan mensapen en aan vogels. Daarvoor bestaat ”sterke wetenschappelijke ondersteuning.” Volgens de Verklaring van New York hebben bovendien alle gewervelde dieren (inclusief reptielen, amfibieën en vissen) en veel ongewervelde dieren (waaronder op zijn minst koppotige weekdieren, tienpotige schaaldieren en insecten) een ”realistische mogelijkheid van een bewuste ervaring”.
De ondertekenaars van de Verklaring van New York spreken over een nieuw beeld van dierlijk bewustzijn. De gevolgen van dit inzicht zijn volgens hen verstrekkend. Bij alle beslissingen die deze dieren aangaan, moeten we aan de hand van de huidige stand van wetenschap nagaan wat die betekenen voor de bewuste ervaringen van het dier en welke risico’s die hebben voor het welzijn. De aard van het bewustzijn wordt nog steeds fel betwist, maar in genoemde formuleringen konden de wetenschappers zich herkennen.
Marian Dawkins heeft declaration niet ondertekend
Tot dusver hebben meer dan 500 wetenschappers de Verklaring van New York ondertekend. Onder hen Maarten Reesink en Paul Dekker van de Universiteit van Amsterdam en Martijn Egas van de Universiteit Groningen. Aan de bekende biologe Marian Stamp Dawkins vroeg ik via de mail waarom zij de Declaration niet heeft ondertekend. ”Ik teken nooit petities over dierenwelzijn”, reageert zij. ”Ik denk dat het belangrijk is wetenschap en ethische beoordelingen gescheiden te houden. Met het idee van een verklaring over een wetenschappelijke kwestie kan ik het niet eens zijn. Wetenschap maakt geen vooruitgang door verklaringen.” Verder verwijst ze naar haar boek dat in 2026 verschijnt bij Oxford University Press: Who is conscious? A guide to the minds of animals. Dit boek is een vervolg op The science of animal welfare, understanding what animals want uit 2021. Daarin geeft ze al aan dat er nog veel onderzoek nodig is naar het bewustzijn bij dieren.
Cognities
In 2009 verscheen het boek ”The Inner World of Farm Animals” van de Amerikaanse kinderpsychologe Amy Hatkoff. Dat gaat over wat wetenschappers tot dan toe hadden ontdekt over het sociale en emotionele leven van dieren en hun intellectuele vermogens. Hatkoff schreef het in de hoop dat als we ontdekken wie de dieren in de veehouderij zijn, we ze met meer respect en mededogen zouden behandelen.
Inmiddels zijn er talrijke publicaties verschenen van gedragsbiologen en ethologen die vaak op deelterreinen kennis hebben toegevoegd. Deze studies laten zien wat voor complexe wezens kippen, varkens, koeien, paarden en ook vissen en insecten zijn. Zo hebben varkens – om maar wat te noemen – een groot vermogen om waar te nemen en beschikken ze over een goed langetermijngeheugen. Kippen blijken in staat feiten te combineren en te deduceren. Koeien leren graag nieuwe dingen en hebben hun eigen taal.
Emoties en gevoelens
Dat dieren emoties hebben wordt inmiddels algemeen als een wetenschappelijk inzicht aanvaard. Dat ze ook gevoelens hebben, gaat een stapje verder en begint met de erkenning dat elk dier een individu is, dat zich onderscheidt van andere individuen.
”Mijn angst is niet en zal ook nooit jouw angst zijn”. Dat is de intrigerende titel van een artikel in het tijdschrift Affective Science van de dierwetenschappers Mariska Kret, Jorg Massen en Frans de Waal († 2024).
”We zien gevoelens vooral als een privéaangelegenheid”, aldus de auteurs van het artikel. ”Ze kunnen vergelijkbaar zijn bij individuen van nauw verwante soorten, maar blijven meestal ontoegankelijk voor de wetenschap. Toch kan door het combineren van gegevens over het gedrag met gegevens die fysiek worden geuit (verkregen door bijvoorbeeld eyetracking, thermografie, hormonale monsters) en gegevens over het uitvoeren van cognitieve taken nieuwe informatie worden verkregen over de innerlijke toestand van dieren, en mogelijk ook over hun gevoelens.”
Volgens Kret, hoogleraar cognitieve psychologie, is het nog geen uitgemaakte zaak dat dieren gevoelens hebben, zo laat ze weten op de website van de Universiteit van Leiden. ”Er zijn wel veel aanwijzingen dat dieren ook emoties kunnen interpreteren”, zegt ze. ”Zo kunnen ze de emoties van anderen kopiëren en interpreteren, ze kunnen zich inleven in de verlangens van anderen, en recentelijk is aangetoond dat bijvoorbeeld chimpansees ook snappen wat een ander gelooft.”
”Laten we ervan uitgaan dat dieren ook gevoelens hebben,
tenzij anders bewezen”
Gezien het feit dat bijvoorbeeld chimpansees zo nauw aan ons verwant zijn, vinden de auteurs het aannemelijk om te denken dat zij ook gevoelens hebben. Daarom is het volgens Massen, Kret en De Waal vanuit ethisch standpunt beter om in deze discussie de bewijslast beide kanten op te laten gaan. Massen: ‘Laten we ervan uitgaan dat dieren ook gevoelens hebben, tenzij anders bewezen. En in de tussentijd moeten we verder blijven onderzoeken of en hoe dieren emoties subjectief interpreteren. Als we de emoties en mogelijke gevoelens van dieren beter begrijpen, dan kunnen we beter inspelen op hun behoeften.”
Bij het onderzoek naar emoties en gevoelens bij dieren is een ”bottum-up” benadering nodig, waarbij denken vanuit menselijke emoties en het zoeken naar menselijke trekjes bij dieren zoveel mogelijk moet worden vermeden. De wetenschappers pleiten voor een combi-methode waarbij verschillende aspecten van individuele dieren en de grote variëteit tussen soorten, met elk hun unieke hersenen en lichamen, worden betrokken.
Twee theorieën over herkomst emoties
In haar artikel in NRC van 15 maart 2025 schrijft Kret over twee populaire theorieën over de herkomst van emoties, ‘basic emotion theory’ en ‘theory of constructed emotion’, en de noodzaak deze te integreren.
‘’De eerste theorie legt sterk de nadruk op ‘nature’. Vanuit die zienswijze zijn emoties universele, biologisch vastgelegde verschijnselen met specifieke neurofysiologische signalen en gedragingen. De tweede, ontwikkeld door Lisa Feldmann Barrett, stelt dat emoties door de hersenen in het hier en nu worden geconstrueerd door de integratie van zintuiglijke input en eerdere ervaringen (‘nurture’). Dit betekent dat bijvoorbeeld de emotie ‘woede’ niet buiten de interpretatie van onze hersenen bestaat. Context, cultuur en taal zorgen voor enorme variabiliteit in hoe emoties worden geuit en ervaren.’’
Het lastig, aldus Kret, beide kampen op één lijn te krijgen. ‘’Logisch, want ze hebben het over iets anders. De ene theorie gaat vooral over emotie, de ander over gevoel – en dat is niet hetzelfde. Een emotie is een relatief korte, automatische reactie op een gebeurtenis, vaak met duidelijke veranderingen in je lijf. Stel, er springt ineens een tarantula op je gezicht: je hartslag schiet omhoog en je ogen sperren zich wijd open. Een gevoel daarentegen is de subjectieve ervaring van gevarieerde duur, zoals wanneer je voordat je gaat slapen nog eens terugdenkt aan een mooi moment van de dag en je je realiseert dat je blijdschap ervaart. Terwijl emoties vaak onbewuste processen zijn, zijn gevoelens bewust. Een gevoel kan voortkomen uit een emotie, als een soort interpretatie ervan: ik ben bang want ik voel mijn hart sneller kloppen. Jee, wat háát ik spinnen, ik voel de angst tot in mijn tenen.’’
Bij mensen en andere dieren met een verhoogd bewustzijn zijn emoties en gevoelens meestal aan elkaar verbonden. Maar het hoeft niet, stelt Kret. ‘’Ik ben me lang niet altijd bewust van mijn emoties en de wetenschap bevestigt dat ik daarin niet alleen sta. Mensen hebben soms een therapeut nodig om het deurtje open te zetten!’’
Darwin
Kret ziet dat bij veel verschillende diersoorten emotionele reacties evolutionair nut hebben (om te overleven is het bijvoorbeeld best handig om snel en automatisch terug te deinzen voor gevaar). Ze verwijst naar Darwin en zijn monografie uit 1872, The Expression of the Emotions in Man and Animals. Hij beschreef als eerste de vele overeenkomsten in uitingen van emotie bij verschillende diersoorten. Darwin stelde dat zelfs bij insecten bepaalde gedragingen de expressie weerspiegelen van emoties die homoloog zijn aan die van de mens (zoals woede en angst).
Elke diersoort is uniek
Kret: ‘’We weten nu dat het te veel vanuit de mens gedacht is om dit soort labels al te makkelijk bij allerlei diersoorten te gebruiken. Elke diersoort is uniek en heeft zijn eigen palet aan gedragingen, gedragingen die we missen als we hen puur door onze mensenbril bekijken. Maar zelfs fruitvliegjes beschikken over iets wat je zou kunnen omschrijven als ‘emotion primitives’, de fundamentele basisprocessen die ten grondslag liggen aan emotie. Ze omvatten eenvoudige, universele mechanismen zoals arousal (de mate van activatie), valentie (positieve of negatieve beoordeling), en basale gedragsneigingen (zoals ergens op af gaan of juist iets vermijden). Deze primitieve elementen vormen de basis waarop complexe emoties en gevoelens voortbouwen, vaak door interacties met cognitieve processen en omgevingsfactoren.’’
Definities
Emotions are “bioregulatory reactions” that prepare the organism for adaptive behavior. They can exist without feelings and are unconsciously infuencing behavior more than we think, and possibly more so than feelings do. Via observation of the expressions or by taking physiological measures, animal emotions can be inferred
Feelings are the mental representations or cognitive interpretations of the physiological changes that occur during an emotion. We suggest experiential similarity between related species, but for the moment animal feelings remain inaccessible.