Er is zeer veel onderzoek gedaan naar het gedrag van kippen. Daaruit blijkt dat het complexe wezens zijn. Iedere kip is een individu met een eigen persoonlijkheid. Wat ze delen met elkaar is een heel scala aan gedragsbehoeften. Ook de huidige productiekippen hebben de behoefte om natuurlijk gedrag te vertonen.
De Amerikaanse neurowetenschapper, gespecialiseerd in diergedrag en intelligentie, Lori Marino, publiceerde in 2017 ‘’Thinking chickens: a review of cognition, emotion, and behavior’’. Ze raadpleegde zo’n driehonderd bronnen. De capaciteiten van kippen zijn vergelijkbaar met die van andere dieren die als zeer intelligent worden beschouwd, stelt Marino op basis van dertig jaar internationaal wetenschappelijk onderzoek vast. Ze komt tot de volgende conclusies:
- Kippen hebben een aantal visuele en ruimtelijke capaciteiten, vergelijkbaar met andere vogels en zoogdieren.
- Kippen hebben enig begrip van aantallen en delen enkele zeer elementaire rekenvaardigheden met andere dieren.
- Kippen kunnen zichzelf beheersen en inschatten; deze capaciteiten kunnen wijzen op zelfbewustzijn.
- Kippen communiceren op complexe manieren, ze reageren op elkaar, hetgeen duidt op een bepaald niveau van zelfbewustzijn en het vermogen om het perspectief van een ander dier in te nemen.
- Kippen hebben het vermogen om te redeneren en logische gevolgtrekkingen te maken. Kippen zijn in staat eenvoudige vormen van onderlinge sociale relaties te herkennen, een vermogen dat mensen ontwikkelen als ze rond de zeven jaar zijn.
- Kippen nemen tijdsintervallen waar (ze kunnen onderscheid maken tussen het begin en eind van een bepaald moment) en kunnen mogelijk anticiperen op toekomstige gebeurtenissen.
- Kippen zijn gedragsmatig verfijnd en maken onderscheid tussen individuen. Ze weten van elkaar hoe ze reageren en kunnen daar ook op anticiperen. Bij kippen is het leren op een complexe manier verweven met sociale factoren. Zo leert een haan bijvoorbeeld dat zijn hennen naar hem toe komen, als hij roept dat hij voedsel heeft. Hij kan zijn voedselroep ook gebruiken als hij geen voedsel heeft, maar zijn hennen bij zich wil hebben omdat er een andere haan in de buurt is.
- Kippen hebben complexe negatieve en positieve emoties. Ze steken elkaar gevoelsmatig aan en er is enig bewijs voor empathie.
- Kippen hebben verschillende persoonlijkheden, net als alle dieren die cognitief, emotioneel en gedragsmatig complexe individuen zijn.
Al deze capaciteiten en kenmerken zijn van invloed op het gedrag van kippen. De meeste mensen weten uit ervaring dat kippen sociale en intelligente dieren zijn, die van nature leven in kleine groepjes. De groepjes (zes tot tien hennen, één of enkele hanen en eventueel kuikens) die ze vormen hebben een duidelijke rangorde. Dat noemen we de pikorde. De dieren kennen elkaar en respecteren de sterkste van de groep. Tussen hennen en hanen is een duidelijke rolverdeling. De haan verdedigt zijn hennen tegen indringers en waarschuwt voor gevaar. Hij lokt de hennen naar voedsel en naar een veilige slaapplaats.
Dominantiehiërarchie
Zowel tussen hanen onderling als tussen hennen onderling is er een dominantiehiërarchie. Bij hennen is deze doorgaans jaren lang zeer stabiel. Subtiele vormen van dreigen en wijken zijn meestal voldoende om deze hiërarchie bij hennen in stand te houden.
Hennen verzamelen informatie over de sociale status door te kijken naar het uiterlijk en het gedrag van soortgenoten. Hennen die zien dat een vreemde hen een dominante hen uit hun eigen groepje verslaat, zullen zelf die vreemde hen niet aanvallen. Maar als de vreemde hen door een dominante hen uit de eigen groep wordt verslagen, zal ze de vreemde indringster wel aanvallen.
Kippen voelen genegenheid voor elkaar
De relaties tussen hennen schijnen overigens niet alleen bepaald te worden door hun positie in de hiërarchie. Er is meer dan een rangorde. Kippen voelen genegenheid voor elkaar, ze voelen zich in de nabijheid van de ene kip prettiger dan bij de andere kip. Kippen blijken ook te beschikken over empathie ofwel inlevingsvermogen. Onderzoekers van de Universiteit van Bristol hebben empathie bij kippen op wetenschappelijke wijze vastgesteld.
Gedurende het onderzoek lieten hennen een hele duidelijke respons zien als hun kuikens ergens door van slag raakten. Bij een van de experimenten werd er lucht geblazen in de veertjes van de kuikens. De hennen reageerden door een verhoogde waakzaamheid, ze gingen zichzelf minder verzorgen en produceerden geluidjes richting hun kuikens. Volwassen hennen blijken op z’n minst over de eigenschap te beschikken dat ze beïnvloed kunnen worden door de emotionele toestand van andere dieren.
Kippen scharrelen en foerageren
Kippen scharrelen. Dat is wat we noemen een essentiële gedragsbehoefte. Kippen scharelen niet alleen om voedsel te zoeken, maar ook uit nieuwsgierigheid. De grootte van een gebied waarover een toom (haan met enkele hennen) zich verspreidt, is afhankelijk van de beschikbaarheid van voedsel, geschikte slaapplaatsen en schuilplaatsen. Zoekend naar voedsel krabben ze de grond los en onderzoeken deze met de snavel op eetbare zaken, zoals granen, zaden, wormpjes, insecten.
Wie kippen op een natuurlijke wijze wil houden, kan ze naast het voedsel dat ze zelf bij elkaar scharrelen, een beperkte hoeveelheid legkorrel geven. Daarin zitten mineralen en vitaminen die bijdragen aan hun gezondheid en de hoeveelheid en kwaliteit van de eieren die ze leggen. Dit legvoer kan het beste worden aangeboden in een (rattenvrije) trapbak.
Bij voldoende voedselaanbod zijn kippen opmerkelijk honkvast en verplaatsen ze zich zelden meer dan vijftig meter van hun overnachtingsplaats. ’s Avonds gaan ze gezamenlijk op stok. In een hok of op een tak in een boom. Maar voordat ze gaan slapen, willen ze nog wel eens op een bank of omheining plaatsnemen en hun territorium overzien.
Alle gedragsbehoeften
Wie kippen wil gaan houden moet rekening houden met alle gedragsbehoeften van deze dieren. De Quickscan dierwaardigheid (2022) van prof. T. Bas Rodenburg, dr. Mona F. Giersberg en dr. Vivian C. Goerlich (Dier in Wetenschap en Maatschappij, Faculteit Diergeneeskunde, Universiteit Utrecht), maakt duidelijk wat we onder gedragsbehoeften moeten verstaan.
a. Onderhouden van sociale banden
b. Comfortgedrag, o.a. stofbad nemen
c. Vertonen van seksueel gedrag
d. Vermijden van seksueel gedrag
e. Onderzoeken, verkennen en voedsel zoeken (exploreren, scharrelen en foerageren)
f. Maternaal gedrag (het leggen van eieren in een geschikt nest)
g. Moederzorg (het uitbroeden van eieren en verzorgen van kuikens)
h. Rusten
Wanneer niet aan deze gedragsbehoeften wordt voldaan – bijvoorbeeld omdat de kippen in te grote groepen moeten leven of wanneer ze niet kunnen scharrelen en voedsel zoeken (foerageren) – ontstaat er stress en frustratie. Een gedragsbehoefte als moederzorg/broedsheid is weliswaar door fokkerij bij commerciële rassen uitgeselecteerd, maar niet geheel verdwenen.
Gedragsafwijkingen
Hoewel kippen van nature in kleine groepen leven, zijn ze in staat om in een groep veertig verschillende individuen te onderscheiden. Dit zou erop kunnen duiden dat de maximale groepsgrootte voor de kip op ongeveer veertig dieren ligt. Doorgaans worden kippen in de industrie in veel grotere groepen gehouden. Ze hebben dan niet de mogelijkheid om soorteigen sociaal gedrag te vertonen. Dit leidt tot continue stress, met allerlei gedragsafwijkingen als gevolg, zoals verenpikken en zelfs kannibalisme.
Sinds leghennen niet meer in kooien worden gehouden en grotere ruimtes tot hun beschikking hebben, doet zich ook het zogeheten ”stapelgedrag” (”pilling” of ”smothering”) voor. Een paar keer per dag vliegen en rennen grote groepen kippen dezelfde kant op, waar ze bovenop elkaar gaan zitten. Sommige komen daarbij door verstikking om het leven. Er is onderzoek gaande naar dit gedrag. Angst en stress zouden oorzaken kunnen zijn.
Leefgebied
Het leefgebied van verwilderde kippen kan zich uitstrekken tot een halve hectare. De maximaal gemeten afstand die een toom kippen aflegt is gemeten in Thailand: 32 kilometer. Houderijen met een vrije uitloop komen nog het meest tegemoet aan de behoefte om in groepjes naar voedsel te zoeken en sociaal gedrag te vertonen. Uit onderzoek blijkt echter dat lang niet alle kippen in een intensieve pluimveehouderij met vrije uitloop, daarvan gebruik maken.
Dat heeft ermee te maken dat vrije uitlopen meestal niet zijn ingericht voor de kippen. Kale weilanden worden op papier gebruikt als buitenruimte. Daarmee kan de pluimveehouder voldoen aan de vereiste van een vrije uitloop, zodat hij een toeslag krijgt voor de eieren. De praktijk toont echter aan dat die kale ruimtes helemaal niet aantrekkelijk zijn. Kippen gebruiken een uitloop met veel vegetatie beter dan uitlopen met weinig vegetatie. Een goed verspreide vegetatie lokt kippen naar verder weg gelegen delen van het leefgebied. De gunstige effecten van vegetatiebedekking worden ook duidelijk in combinatie met stijgende temperaturen. Bedekking is een belangrijke factor, vooral met het oog op de verwachte temperatuurstijging als gevolg van klimaatverandering.
Leggen van een ei
Een belangrijk, telkens terugkerend ritueel is het leggen van een ei. Als kippen geen hok met legnesten hebben, zullen ze eieren leggen op een beschutte plek. Zodra het ei is gelegd, kakelt de hen. Dit doet ze hoogstwaarschijnlijk om de rest van de hennen en de haan te laten weten waar ze is. De haan reageert veelal op dit gekakel door naar de hen toe te gaan en haar een veilige aftocht vanaf het legnest te bieden.
Kippen nemen een stofbad
Een kip is eigenlijk de hele dag in de weer en heeft slechts een paar uur per dag vrij. Als ze even niets moet, neemt ze met andere kippen een stofbad of zandbad en poetst ze haar verenkleed met vet uit de vetnippel op de rug. Ze voelt zich prettig als ze dit doet.
Een stofbad is een ritueel dat dagelijks of eens in de twee dagen plaatsvindt. Mits de kippen daarvoor een geschikt plekje kunnen vinden. Daar maken ze een kuiltje in de grond en verspreiden zand en stof over hun verenkleed. Daarna schudden ze zich uit. Hiermee verwijderen ze overtollig vet en ontdoen ze zich van luizen, vlooien en mijten. Door het fijne zand gaan deze ectoparasieten dood.
Kippen gaan al op zeer jeugdige leeftijd in bad. Zowel ’s winters als ’s zomers. Zo’n stofbad neemt al gauw een half uur in beslag en verloopt volgens een vaste procedure: gaan zitten met de veren uitgezet, krabben en schudden zodat het stof in de veren komt, liggen en keren, uitschudden. De voorkeur gaat uit naar zand of turf. Een dergelijk fijn strooisel komt het best tegemoet aan waar het stofbad voor is bedoeld.
In deze video van Levende Have is te zien hoe dat in z’n werk gaat.
Bloedluis
Stofbaden is dus erg belangrijk voor het welzijn van kippen. Maar dat betekent niet dat kippen zich daarmee van een van de grootste problemen in de kippenhouderij kunnen verlossen. Of kippen nu in een grote stal of een kleine ren worden gehouden, overal komen bloedluizen voor, een één millimeter kleine parasiet die groot onheil kan aanrichten. Deze bloedluizen – feitelijk zijn het mijten – verstoppen zich overdag in de stal of het hok en komen ’s nachts tevoorschijn om zich te goed te doen aan het bloed van de kippen. Omdat bloedluizen zo’n grote bedreiging vormen voor het welzijn en de gezondheid van kippen, zowel in de grootschalige als de kleinschalige pluimveehouderij, staat op dit dierenwelzijn.blog een artikel over de aanpak van bloedluis.
Diergerichte houderij van kippen
Een diergerichte houderij voor kippen biedt vooral voldoende ruimte, zodat de kippen zich kunnen gedragen zoals ze willen. Sommige gedragingen, zoals stofbaden, zichzelf verzorgen, het uitbroeden van eieren en het laten opgroeien van kuikens, nemen relatief veel ruimte in. Ook moeten er voldoende mogelijkheden zijn tot exploreren, foerageren en krabben in de grond.
De emotionele toestand van het dier is essentieel om te kunnen beoordelen of een houderij dierwaardig is. Een kip kan in een diergerichte houderij waarin aan haar gedragsbehoeften wordt voldaan, een positieve emotionele toestand bereiken. De emotionele toestand van kippen kunnen we aflezen aan het gedrag dat ze vertonen en ook aan de taal waarmee ze hun gemoedstoestand uitdrukken.
Kippenpraatjes
Kippen kletsen heel wat af met elkaar. Wetenschappers onderscheiden wel dertig verschillende geluiden. Daarmee vertellen ze hoe ze zich voelen, wat ze willen, wie de baas is, dat ze een ei hebben gelegd. Hieronder is een video te zien over al deze kippenpraatjes.
Een belangrijk, telkens terugkerend ritueel is het leggen van een ei. Als kippen geen hok met legnesten hebben, zullen ze eieren leggen op een beschutte plek. Zodra het ei is gelegd, kakelt de hen. Dit doet ze hoogstwaarschijnlijk om de rest van de hennen en de haan te laten weten waar ze is. De haan reageert veelal op dit gekakel door naar de hen toe te gaan en haar een veilige aftocht vanaf het legnest te bieden.
Dr. Erich Bäumer was de eerste die de kippenpraatjes opnam en een verklaring gaf voor de verschillende geluiden. Het Leidsch Dagblad maakte daar in 1964 al melding van, naar aanleiding van het verschijnen van ‘’Das dumme Huhn, Verhalten des Haushuhns’’. Bäumer, als wetenschapper verbonden aan het Max Planck Instituut, ontdekte ook de ‘gakel’, een typisch geluid voor de hen die het niet naar haar zin heeft, zo berichtte de krant zestig jaar geleden.
Kippenpraatjes zijn moeilijk te omschrijven. Je moet ze horen, liefst in combinatie met het bijbehorende gedrag. Vandaar bovenstaande video. Met huidige middelen zijn
de signalen van kippen, vergeleken met de bandrecorder van Bäumer, een stuk beter te registreren en te interpreteren. Hoewel nog niet alles kan worden waargenomen. Dat blijkt uit het nog lopende onderzoek van Marjolein de Rooij van de Vakbond voor Dieren. Zij onderzoekt, samen met onder anderen Monique Bestman, hoe je kunt vaststellen dat kippen zich prettig voelen. Dat doet ze aan de hand van de geluiden die kippen produceren en het gedrag dat ze vertonen.
Het is in feite een voortzetting van het Bäumer-onderzoek uit de vorige eeuw, maar dan
vooral gericht op het achterhalen van uitingen van plezier en geluk. De Rooij wil weten of die uitingen zich ook voordoen bij kippen die in grote groepen worden gehouden.
De kippengeluiden zijn tot dusver vastgelegd met behulp van zogeheten sonogrammen (visuele weergave van geluid). Ook is de interactie tussen kippen gefilmd. Op grond van de eerste onderzoeksresultaten worden er drie soorten communicatie onderscheiden:
> geluiden die kippen maken bij het contact soortgenoten,
> geluiden die dienen om soortgenoten ergens op te wijzen of voor te waarschuwen, en
> lichaamstaal.
Verder heeft De Rooij een ander soort communicatie waargenomen, die geen betekenis heeft voor soortgenoten, maar die wel past bij een bepaalde activiteit. Bijvoorbeeld tijdens het stofbaden. Dan kunnen kippen een spinnend geluid laten horen, een uitdrukking van plezier of geluk, vergelijkbaar met de zachte, zangerige geluiden bij het contact met soortgenoten. Zo bezien zijn kippen net mensen: ze zingen in groepsverband en ‘’onder de douche’’.
De geluiden van kippen die in kleine groepen leven, zijn goed waarneembaar, zo blijkt. In een grotere groep zijn die geluiden met de gebruikte apparatuur (Sennheiser ME66 shotgun microfoon) niet te onderscheiden. Er is gewoon teveel geluid. ‘’Het lijkt er dus op dat de analyse van de geluiden van individuele kippen niet bruikbaar is om geluk op basis van geluks- en pleziergeluiden in een grote stal te meten’’, aldus De Rooij. Ze overweegt de inzet van een andere microfoon of van AI. Aanvullend (technisch) onderzoek is nodig om te bepalen of het mogelijk is om zachte geluks- en pleziergeluiden te filteren uit het geluid van een volle stal.
Wil je meer weten over kippen? Kijk dan naar deze prachtige, leerzame video van de Britse TV-presentator en boer Jimmy Doherty ”The private life of chickens”.
Positief welzijn bij kippen
Uit het gedrag van kippen en uit wat ze vertellen, valt heel veel af te leiden. Door goed naar ze te kijken en te luisteren, kunnen we zien en horen of ze zich prettig voelen. Met andere woorden: of ze zich in een positieve staat van welzijn bevinden.
De wetenschap zit niet stil. Zo is er onlangs onderzoek gedaan naar de gemoedstoestand van kippen. Het blijkt dat er een samenhang is tussen de mate waarin kippen een rode kop krijgen en de staat van opwinding (positief en negatief). Hennen liepen het meest rood aan in negatieve situaties van hoge opwinding (bv. angst). Ook kregen ze een rooie kop in positieve situaties van hoge opwinding (bv. als ze een beloning verwachten0. De kop was het minst rood in positieve situaties van lage opwinding.
Een geringe roodheid van de huid duidt op tevredenheid en kalmte. Maar simpel is het dus niet. Een toegenomen roodheid van de huid is niet perse negatief. Het kan net zo goed samenhangen met spanning die het vooruitzicht op een goed gevoel teweeg brengt.
Verder onderzoek is nodig, vinden de wetenschappers. De intensiteit van roodheid laat zien hoe gevoelig kippen zijn voor verschillende situaties. Door deze variaties meer te analyseren, gaan we beter begrijpen hoe kippen hun omgeving ervaren.
Fransen ontwikkelen testapparaat voor kippen
Franse onderzoekers ontwikkelden een volledig geautomatiseerd touchscreen-apparaat om de cognitieve vermogens van kippen te testen. Onze kennis van die cognitieve vermogens is nog beperkt. Terwijl die cognitieve vermogens wel van groot belang zijn voor het aanpassingsvermogen en leervermogen van kippen. Als we daar meer over te weten komen, kunnen we hun waarnemingen en psychologische behoeften beter begrijpen, aldus de onderzoekers.
Hanen herkennen zich in spiegel
Met een briljant bedachte test hebben Duitse wetenschappers aangetoond dat hanen zichzelf herkennen in een spiegel. De test laat overduidelijk zien dat een cognitieve vaardigheid, zoals het waarschuwen van soortgenoten bij gevaar, zich vrijwel uitsluitend voordoet als er soortgenoten aanwezig zijn en niet als een haan zich bevindt in het ”gezelschap” van zijn eigen spiegelbeeld. Want hij weet, dat is hijzelf.
”We vertrokken vanuit het idee dat het inbedden van de spiegelzelfherkenningstest in een soortspecifiek ecologisch raamwerk potentieel tot nu toe onverwachte cognitieve vaardigheden zou kunnen blootleggen”, aldus de onderzoekers *). Daarmee bedoelen ze dat ze de klassieke spiegeltest (de MSR-procedure) combineerden met een test van het gedrag dat hanen vertonen in een situatie die door hen als gevaarlijk wordt beoordeeld.
Voor de test maakten de onderzoekers gebruik van verschillende rassen, zoals Lohmann Brown, Rijnlander, Bielefelder en Mechelse koekoek.
”Hanen waarschuwen soortgenoten bij het zien van een roofdier in de lucht, maar niet als ze alleen zijn. We maakten gebruik van dit natuurlijke gedrag en testten individuele hanen alleen, met een ander mannetje, of met een spiegel terwijl het silhouet van een havik erboven vloog. Hanen lieten vooral alarmsignalen horen in aanwezigheid van een ander individu, maar niet wanneer ze alleen waren of zichzelf in de spiegel zagen. Kippen herkennen dus mogelijk hun spiegelbeeld als hun eigen spiegelbeeld, wat op treffende wijze laat zien hoeveel cognitie ecologisch ingebed is”, stellen de onderzoekers.
*) Plos One publiceerde de resultaten van de test op 25 oktober 2023. De wetenschappers zijn verbonden aan de universiteiten van Bonn en Bochum. De titel van het artikel in Plos One luidt ”Roosters do not warn the bird in the mirror: The cognitive ecology of mirror self-recognition”